Không ít người cảm thấy lo ngại trước các biểu hiện rối loạn tiêu hóa dai dẳng như đau âm ỉ, chướng bụng nhưng lại không phát hiện bất thường rõ ràng khi đi khám. Trong những trường hợp như vậy, câu hỏi hội chứng ruột kích thích là gì thường được đặt ra. Đây là một rối loạn tiêu hóa mạn tính liên quan đến sự tương tác giữa ruột và não, có thể làm thay đổi thói quen đại tiện và gây khó chịu kéo dài. Tuy không gây tổn thương đường tiêu hóa theo cách của nhiều bệnh viêm thực thể, IBS vẫn có thể ảnh hưởng đáng kể đến sinh hoạt hằng ngày.
Tìm hiểu khái niệm hội chứng ruột kích thích (IBS)
Hiểu đơn giản, hội chứng ruột kích thích là gì có thể giải thích là một nhóm triệu chứng tiêu hóa xuất hiện lặp đi lặp lại, thường bao gồm đau bụng và thay đổi thói quen đi tiêu. Thói quen đại tiện của người bệnh thường trở nên thất thường, khi thì táo bón kéo dài, lúc lại tiêu chảy hoặc liên tục đan xen lẫn nhau.
Tên tiếng Anh của tình trạng này là Irritable Bowel Syndrome, viết tắt IBS. Theo NIDDK, IBS thuộc nhóm rối loạn tương tác ruột – não. Điều này có nghĩa các vấn đề trong cách não và hệ tiêu hóa giao tiếp với nhau có thể khiến ruột trở nên nhạy cảm hơn hoặc làm thay đổi hoạt động co bóp.
IBS có thể kéo dài nhiều năm và triệu chứng thường xuất hiện theo từng đợt. Có những giai đoạn người bệnh gần như không thấy khó chịu, sau đó triệu chứng lại tăng lên khi ăn một số món, căng thẳng hoặc thay đổi thói quen sinh hoạt.
Trong các nội dung tin tức mới nhất về tiêu hóa, IBS thường được nhắc đến cùng những chủ đề như hệ vi sinh đường ruột, stress và chế độ ăn, nhưng không nên tự chẩn đoán chỉ dựa trên thông tin đọc được trên mạng.

Triệu chứng ruột kích thích thường biểu hiện thế nào?
Những triệu chứng ruột kích thích phổ biến nhất là đau hoặc khó chịu ở vùng bụng kèm theo thay đổi số lần đi ngoài hoặc hình dạng phân.
Một số người chủ yếu bị tiêu chảy, trong khi người khác thường xuyên táo bón. Cũng có trường hợp hai tình trạng xuất hiện xen kẽ.
Đau bụng và sự thay đổi bất thường trong tần suất đi tiêu
Cơn đau có thể giảm hoặc thay đổi sau khi đi vệ sinh. Người bệnh đôi khi mô tả cảm giác bụng quặn, căng tức hoặc đau từng đợt.
Theo tiêu chí được NIDDK mô tả, bác sĩ thường quan tâm đến mối liên hệ giữa đau bụng với đại tiện, sự thay đổi tần suất đi ngoài và sự thay đổi hình dạng phân khi đánh giá IBS.
Đầy hơi, chướng bụng và dấu hiệu đi ngoài chưa sạch ruột
Ngoài đau bụng, người mắc IBS có thể cảm thấy chướng bụng, nhiều hơi hoặc vẫn còn cảm giác muốn đi tiêu sau khi vừa đi vệ sinh.
Một số trường hợp còn thấy chất nhầy màu trắng trong phân. Tuy nhiên, máu trong phân không phải dấu hiệu điển hình của IBS và cần được đánh giá y tế nếu xuất hiện.
Các triệu chứng ruột kích thích có thể giống nhiều bệnh lý tiêu hóa khác, vì vậy việc tự kết luận chỉ dựa trên đau bụng hoặc tiêu chảy là không phù hợp.

Vì sao hội chứng ruột kích thích xuất hiện?
Hiện chưa có một nguyên nhân duy nhất giải thích tất cả trường hợp IBS. Khi tìm hiểu hội chứng ruột kích thích là gì, cần hiểu rằng nhiều yếu tố có thể cùng tham gia.
Các chuyên gia cho rằng sự tương tác bất thường giữa não và ruột có thể ảnh hưởng đến độ nhạy của đường tiêu hóa và tốc độ thức ăn di chuyển qua ruột. Một số người vì vậy cảm thấy đau dù lượng khí hoặc phân trong ruột không quá bất thường.
Ngoài ra, IBS có thể liên quan đến tiền sử nhiễm khuẩn đường tiêu hóa, tình trạng không dung nạp một số thực phẩm, sự thay đổi hệ vi sinh hoặc yếu tố tâm lý như căng thẳng và lo âu.
Stress không đồng nghĩa là “nguyên nhân duy nhất” gây IBS, nhưng có thể khiến triệu chứng trở nên khó chịu hơn ở một số người.
IBS có những dạng nào?
IBS thường được phân nhóm dựa trên đặc điểm phân và thói quen đại tiện.
IBS-C là dạng nổi bật bởi táo bón. IBS-D chủ yếu biểu hiện bằng tiêu chảy. IBS-M là dạng hỗn hợp khi táo bón và tiêu chảy xuất hiện xen kẽ.
Việc xác định đúng nhóm rất quan trọng vì cách điều chỉnh ăn uống hoặc lựa chọn thuốc có thể khác nhau. Người bị tiêu chảy thường xuyên không nên áp dụng máy móc phương pháp của người chủ yếu bị táo bón.

Bác sĩ chẩn đoán IBS bằng cách nào?
Để hiểu chính xác hội chứng ruột kích thích là gì ở từng trường hợp, bác sĩ thường khai thác thời gian xuất hiện triệu chứng, mối liên hệ giữa đau bụng và đại tiện, tiền sử bệnh cũng như chế độ ăn.
NIDDK cho biết bác sĩ có thể nghĩ đến IBS khi đau bụng xuất hiện trung bình ít nhất một lần mỗi tuần trong ba tháng gần đây và triệu chứng đã bắt đầu ít nhất sáu tháng trước đó, kết hợp với những thay đổi liên quan đến đại tiện.
Không phải mọi trường hợp nghi ngờ mắc IBS đều bắt buộc phải thực hiện nội soi đại tràng. Tùy biểu hiện, bác sĩ có thể chỉ định xét nghiệm máu, xét nghiệm phân hoặc những kiểm tra khác để loại trừ bệnh celiac, nhiễm trùng, viêm ruột hay các nguyên nhân khác.
Dấu hiệu cảnh báo sớm bạn không nên xem nhẹ
Nếu có máu trong phân, phân đen như hắc ín, thiếu máu hoặc sụt cân không chủ ý, cần được bác sĩ đánh giá thay vì mặc định đó là IBS. Đây là những dấu hiệu có thể gợi ý vấn đề khác cần được kiểm tra thêm.
Người có tiền sử gia đình mắc ung thư đại trực tràng, bệnh viêm ruột hoặc bệnh celiac cũng nên cung cấp đầy đủ thông tin cho bác sĩ.
Chế độ ăn cho người bị IBS nên xây dựng thế nào?
Không tồn tại một chế độ ăn cho người bị IBS phù hợp tuyệt đối cho tất cả mọi người. Món gây đầy bụng ở người này có thể hoàn toàn bình thường với người khác.
Một nguyên tắc hữu ích là ghi lại thực phẩm đã ăn cùng triệu chứng xuất hiện sau đó. Nhật ký này giúp nhận ra những món có khả năng kích hoạt khó chịu thay vì loại bỏ quá nhiều nhóm thức ăn cùng lúc.
Điều chỉnh chất xơ phù hợp
Chất xơ hòa tan thường hữu ích hơn đối với một số người mắc IBS, đặc biệt khi táo bón nổi bật. NIDDK lưu ý nên tăng chất xơ từ từ vì tăng quá nhanh có thể làm đầy hơi và chướng bụng nặng hơn.
Yến mạch, một số loại trái cây và các thực phẩm giàu chất xơ hòa tan có thể được cân nhắc tùy khả năng dung nạp.

Chế độ low FODMAP có phù hợp không?
Một chế độ ăn cho người bị IBS đôi khi sử dụng phương pháp low FODMAP trong thời gian giới hạn. FODMAP là nhóm carbohydrate dễ lên men hoặc khó hấp thu ở một số người, có thể góp phần gây đầy hơi, đau bụng hay thay đổi đại tiện.
NIDDK cho biết bác sĩ có thể đề nghị thử chế độ low FODMAP trong vài tuần và sau đó đưa từng nhóm thực phẩm trở lại để xác định mức dung nạp. Vì chế độ này khá hạn chế, việc thực hiện dưới hướng dẫn của chuyên gia dinh dưỡng thường hợp lý hơn việc tự cắt bỏ hàng loạt thực phẩm lâu dài.
Thói quen sinh hoạt có ảnh hưởng đến IBS không?
NICE khuyến nghị người mắc IBS nên ăn đúng bữa, tránh bỏ bữa hoặc để khoảng cách giữa các bữa quá dài, đồng thời uống đủ nước. Việc hạn chế quá nhiều cà phê, đồ uống có ga và rượu cũng có thể hữu ích với một số người.
Tập thể dục đều đặn, ngủ đủ và quản lý căng thẳng cũng có thể hỗ trợ kiểm soát triệu chứng. NIDDK ghi nhận những thay đổi lối sống như tăng vận động, giảm stress và ngủ đủ có thể được sử dụng như một phần trong kế hoạch điều trị IBS.
Với sức khỏe đường ruột nói chung, điều quan trọng là duy trì thói quen ổn định thay vì liên tục thử các chế độ kiêng khem cực đoan.

Hội chứng ruột kích thích (IBS) có thể điều trị dứt điểm không?
IBS là tình trạng mạn tính và triệu chứng có thể tái đi tái lại. Mục tiêu điều trị thường là giảm mức độ khó chịu, ổn định đại tiện và giúp người bệnh sinh hoạt bình thường hơn.
Tùy biểu hiện, phương pháp kiểm soát có thể gồm điều chỉnh thực phẩm, thay đổi lối sống, thuốc, probiotic hoặc các liệu pháp tâm lý ở một số trường hợp. Không phải phương pháp nào cũng hiệu quả giống nhau với tất cả mọi người.
Vì vậy, khi tìm hiểu hội chứng ruột kích thích là gì, điều cần tránh là tìm một “công thức chữa khỏi” duy nhất và áp dụng cho mọi trường hợp.
Khi nào nên đi khám?
Nên đi khám nếu đau bụng hoặc thay đổi thói quen đại tiện kéo dài, tái diễn nhiều lần hoặc ảnh hưởng đáng kể đến sinh hoạt.
Đặc biệt, không nên trì hoãn khi xuất hiện máu trong phân, phân đen, thiếu máu, sụt cân không chủ ý hoặc những biểu hiện khác khiến bác sĩ nghi ngờ nguyên nhân ngoài IBS.
Việc khám sớm không chỉ nhằm xác định có phải IBS hay không mà còn giúp loại trừ các bệnh tiêu hóa có biểu hiện tương tự.
Kết luận
Vậy hội chứng ruột kích thích là gì? Dưới góc độ y khoa, tình trạng này được xếp vào nhóm rối loạn chức năng trục não – ruột, nơi các triệu chứng đau bụng tái diễn và rối loạn đại tiện xuất hiện rầm rộ nhưng lại thiếu vắng các tổn thương thực thể đặc trưng của ống tiêu hóa.
IBS không có một biểu hiện hay cách kiểm soát giống nhau ở tất cả mọi người. Theo dõi triệu chứng, xây dựng chế độ ăn cho người bị IBS phù hợp, duy trì sinh hoạt điều độ và đi khám khi có dấu hiệu bất thường là cách tiếp cận hợp lý hơn việc tự kiêng khem hoặc tự dùng thuốc kéo dài.