An ninh mạng là gì có lẽ không còn là câu hỏi chỉ dành cho những người làm công nghệ. Mỗi lần đăng nhập email, sử dụng mạng xã hội, mua hàng trực tuyến, chuyển khoản hay kết nối Wi-Fi công cộng, chúng ta đều đang tương tác với một môi trường số có những rủi ro nhất định. Chỉ một cú nhấp vào đường link giả mạo cũng có thể khiến tài khoản bị chiếm quyền hoặc thông tin cá nhân bị đánh cắp.
Vì vậy, hiểu an ninh mạng là gì không nhất thiết để trở thành chuyên gia công nghệ, mà trước hết là để biết mình đang cần bảo vệ điều gì, nguy cơ đến từ đâu và nên làm gì để sử dụng Internet an toàn hơn.
An ninh mạng là gì?
An ninh mạng (Cybersecurity) là tập hợp các biện pháp nhằm bảo vệ hệ thống máy tính, mạng, thiết bị, tài khoản và dữ liệu trước những hành vi truy cập trái phép, đánh cắp, phá hoại hoặc gây gián đoạn trên môi trường số.
Nếu phải giải thích an ninh mạng là gì theo cách đơn giản nhất, có thể hình dung đây là một lớp bảo vệ trong thế giới trực tuyến. Nếu ngoài đời chúng ta khóa cửa để bảo vệ ngôi nhà thì trên Internet, mật khẩu, xác thực nhiều lớp, phần mềm bảo mật, mã hóa, tường lửa và nhiều giải pháp khác giúp bảo vệ tài khoản, thiết bị và dữ liệu.
Ở Việt Nam, khái niệm an ninh mạng còn được quy định trong Luật An ninh mạng. Theo đó, an ninh mạng hướng đến việc bảo đảm hoạt động trên không gian mạng không gây phương hại đến an ninh quốc gia, trật tự, an toàn xã hội cũng như quyền và lợi ích hợp pháp của cơ quan, tổ chức, cá nhân.
Điều đáng chú ý là an ninh mạng không chỉ là việc chống hacker. Một hệ thống được bảo vệ tốt còn cần có khả năng phòng ngừa, phát hiện, ngăn chặn, xử lý và khôi phục sau khi xảy ra sự cố.
Nói cách khác, khi tìm hiểu an ninh mạng là gì, người dùng không nên chỉ nghĩ đến những cuộc tấn công phức tạp. Những hành động tưởng như rất bình thường như đặt mật khẩu, cập nhật phần mềm hay kiểm tra đường link cũng nằm trong câu chuyện bảo vệ an toàn trên môi trường số.
>>> Vì sao an ninh mạng không chỉ dành cho dân IT?
Khi nhắc đến an ninh mạng, nhiều người thường hình dung về những chuyên gia ngồi trước màn hình máy tính, phân tích mã độc hoặc tìm kiếm lỗ hổng hệ thống.
Đó là một phần của lĩnh vực này, nhưng không phải toàn bộ câu chuyện.
Thực tế, một người không biết lập trình vẫn có thể trở thành mục tiêu của tội phạm mạng. Một nhân viên văn phòng có thể vô tình tải xuống tệp độc hại. Một người mua hàng online có thể truy cập nhầm website giả mạo. Một tài khoản mạng xã hội có thể bị chiếm quyền chỉ vì sử dụng mật khẩu quá đơn giản.
Điều đó cho thấy an ninh mạng có một mắt xích rất quan trọng: người sử dụng.
Một hệ thống có công nghệ bảo mật tốt nhưng người dùng thường xuyên nhấp vào link đáng ngờ, chia sẻ mật khẩu hoặc bỏ qua cảnh báo bảo mật thì vẫn có thể tồn tại nhiều rủi ro.
Đây cũng là lý do việc hiểu an ninh mạng là gì không chỉ cần thiết với những người làm trong ngành công nghệ. Kiến thức cơ bản về an ninh mạng đang dần trở thành một phần của kỹ năng số mà bất kỳ người dùng Internet nào cũng nên trang bị.
Mỗi ngày chúng ta đang đối mặt với những nguy cơ nào?
Theo tổng hợp của Tin nóng 24h hôm nay, không phải lúc nào một cuộc tấn công mạng cũng bắt đầu bằng một tình huống phức tạp. Đôi khi, nó xuất phát từ một hành động rất bình thường.
Một đường link trong tin nhắn
Bạn nhận được tin nhắn thông báo tài khoản sắp bị khóa, đơn hàng gặp vấn đề hoặc có một khoản tiền cần xác nhận. Tin nhắn đi kèm một đường link và yêu cầu bạn đăng nhập.
Giao diện website có thể được thiết kế rất giống với trang chính thức. Nếu không kiểm tra kỹ địa chỉ website, người dùng có thể vô tình nhập tên đăng nhập, mật khẩu hoặc mã xác thực vào một trang giả.
Đây là một hình thức phishing – lừa đảo nhằm đánh cắp thông tin khá phổ biến.
Một tệp đính kèm trong email
Một email công việc có vẻ đến từ đối tác hoặc đồng nghiệp và đi kèm tệp cần mở gấp.
Nếu tệp chứa mã độc, việc tải xuống hoặc mở tệp có thể tạo cơ hội cho phần mềm độc hại xâm nhập thiết bị.
Một mật khẩu được sử dụng quá nhiều lần
Sử dụng cùng một mật khẩu cho email, mạng xã hội, tài khoản mua sắm và nhiều dịch vụ khác giúp việc đăng nhập trở nên thuận tiện.
Nhưng nếu mật khẩu bị lộ ở một dịch vụ, những tài khoản khác sử dụng cùng mật khẩu cũng có thể gặp nguy hiểm.
Một mạng Wi-Fi công cộng
Wi-Fi tại quán cà phê, sân bay, khách sạn hay nơi công cộng rất tiện lợi. Tuy nhiên, người dùng vẫn cần thận trọng khi thực hiện các giao dịch hoặc truy cập thông tin nhạy cảm trên mạng không đáng tin cậy.
Một ứng dụng tưởng như vô hại
Một số ứng dụng yêu cầu quyền truy cập vào danh bạ, hình ảnh, vị trí hoặc nhiều dữ liệu khác.
Nếu cài đặt ứng dụng từ nguồn không đáng tin cậy hoặc cấp quyền một cách thiếu kiểm soát, dữ liệu cá nhân có thể gặp rủi ro.
Những tình huống trên cho thấy an ninh mạng là gì không phải một khái niệm xa vời. Nó xuất hiện trong chính những thao tác mà chúng ta thực hiện hàng ngày trên điện thoại và máy tính.
An ninh mạng đang bảo vệ những gì?
Hiểu an ninh mạng là gì sẽ dễ hơn nếu nhìn vào những thứ mà lĩnh vực này đang cố gắng bảo vệ.
Tài khoản cá nhân
Email, mạng xã hội, tài khoản mua sắm, tài khoản ngân hàng và các dịch vụ trực tuyến đều có thể chứa thông tin quan trọng.
Khi tài khoản bị chiếm quyền, kẻ xấu không chỉ có thể sử dụng tài khoản mà còn có thể lợi dụng nó để tiếp cận những người khác.
Thông tin cá nhân
Họ tên, số điện thoại, email, hình ảnh, thông tin định danh hoặc lịch sử giao dịch đều là những dữ liệu cần được bảo vệ.
Thông tin cá nhân bị lộ có thể bị lợi dụng cho nhiều hình thức lừa đảo hoặc giả mạo.
Dữ liệu công việc
Với doanh nghiệp, dữ liệu khách hàng, tài liệu nội bộ, hợp đồng, thông tin tài chính hay dữ liệu sản phẩm đều có giá trị.
Một sự cố bảo mật có thể gây ra hậu quả lớn hơn nhiều so với việc mất một tài khoản cá nhân.
Thiết bị
Máy tính, điện thoại, máy tính bảng và các thiết bị kết nối Internet đều có thể trở thành mục tiêu tấn công.
Bảo vệ thiết bị là một phần quan trọng trong việc xây dựng an ninh mạng.
Hệ thống và mạng
Đối với doanh nghiệp hoặc tổ chức, hệ thống mạng, máy chủ, website, ứng dụng và nền tảng đám mây cần được bảo vệ để hoạt động ổn định và hạn chế truy cập trái phép.
Những mối đe dọa an ninh mạng phổ biến
Khi tìm hiểu an ninh mạng là gì, người dùng cũng nên nhận biết những mối đe dọa phổ biến nhất để chủ động phòng tránh.
Phishing – lừa đảo qua mạng
Phishing thường dựa vào yếu tố tâm lý. Kẻ gian tạo ra một tình huống khiến người dùng lo lắng, tò mò hoặc muốn hành động ngay.
Ví dụ:
- “Tài khoản của bạn sắp bị khóa.”
- “Bạn vừa nhận được một khoản tiền.”
- “Đơn hàng đang gặp sự cố.”
- “Bạn đã trúng thưởng.”
- “Hãy xác nhận thông tin ngay.”
Mục tiêu cuối cùng có thể là dụ người dùng cung cấp thông tin hoặc truy cập vào một trang web độc hại.
Malware – phần mềm độc hại
Malware là cách gọi chung cho các phần mềm được thiết kế với mục đích gây hại, đánh cắp thông tin hoặc kiểm soát thiết bị.
Virus, trojan và spyware đều là những dạng phần mềm độc hại thường được nhắc đến.
Ransomware – mã độc tống tiền
Ransomware có thể mã hóa dữ liệu hoặc khiến người dùng không thể truy cập hệ thống, sau đó yêu cầu nạn nhân trả tiền.
Đối với doanh nghiệp, ransomware có thể gây gián đoạn hoạt động và tạo ra những tổn thất đáng kể.
Đánh cắp tài khoản
Kẻ xấu có thể tìm cách lấy mật khẩu, mã xác thực hoặc thông tin đăng nhập thông qua phishing, malware hay những phương thức khác.
Một tài khoản bị chiếm quyền đôi khi còn được sử dụng để tiếp tục lừa đảo bạn bè, người thân hoặc đồng nghiệp của nạn nhân.
Rò rỉ dữ liệu
Rò rỉ dữ liệu xảy ra khi thông tin được bảo vệ bị truy cập hoặc phát tán ngoài phạm vi cho phép.
Không chỉ doanh nghiệp, người dùng cá nhân cũng cần quan tâm đến vấn đề này bởi dữ liệu cá nhân ngày càng có giá trị trong môi trường số.
Người dùng Internet cần làm gì để tự bảo vệ mình?
Sau khi hiểu an ninh mạng là gì, bước quan trọng tiếp theo là biến kiến thức thành những thói quen cụ thể.
Sử dụng mật khẩu mạnh và riêng biệt
Không nên sử dụng những mật khẩu dễ đoán như ngày sinh, số điện thoại hoặc các chuỗi ký tự quá đơn giản.
Với những tài khoản quan trọng, nên sử dụng mật khẩu riêng thay vì dùng một mật khẩu cho tất cả dịch vụ.
Nếu có quá nhiều tài khoản, trình quản lý mật khẩu có thể giúp tạo và lưu trữ mật khẩu an toàn hơn.
Bật xác thực nhiều yếu tố
Xác thực đa yếu tố (MFA) tạo thêm một lớp bảo vệ bên cạnh mật khẩu.
Ngay cả khi mật khẩu bị lộ, kẻ xấu vẫn có thể gặp thêm một lớp kiểm soát trước khi truy cập tài khoản.
Kiểm tra kỹ đường link trước khi nhấp
Đừng chỉ nhìn vào logo hoặc giao diện website để xác định một trang có phải trang chính thức hay không.
Hãy kiểm tra tên miền, người gửi và ngữ cảnh của tin nhắn. Nếu một yêu cầu có vẻ bất thường, hãy xác minh thông tin thông qua kênh chính thức.
Không cung cấp mã OTP cho người khác
Mã OTP hoặc mã xác thực có thể đóng vai trò như một lớp bảo vệ quan trọng của tài khoản.
Nếu một người tự nhận là nhân viên ngân hàng, đơn vị vận chuyển hay nhân viên hỗ trợ và yêu cầu bạn cung cấp mã xác thực, hãy thận trọng và kiểm tra lại thông tin.
Cập nhật thiết bị và phần mềm
Các bản cập nhật thường bao gồm cả những bản sửa lỗi bảo mật.
Vì vậy, không nên trì hoãn quá lâu việc cập nhật hệ điều hành, trình duyệt và các ứng dụng quan trọng.
Sao lưu dữ liệu quan trọng
Nếu dữ liệu bị mất, hỏng hoặc mã hóa bởi phần mềm độc hại, bản sao lưu có thể giúp giảm thiểu hậu quả.
Những dữ liệu quan trọng nên được sao lưu theo một phương án phù hợp và kiểm tra khả năng khôi phục định kỳ.
Cẩn thận khi sử dụng thiết bị công cộng
Không nên lưu thông tin đăng nhập trên máy tính công cộng hoặc đăng nhập vào các tài khoản nhạy cảm trên thiết bị không đáng tin cậy.
Sau khi sử dụng, hãy đăng xuất và kiểm tra lại những thông tin đã được lưu.
7 thói quen an ninh mạng ai cũng nên có
Nếu phải bắt đầu từ những điều đơn giản nhất, người dùng Internet có thể ghi nhớ 7 nguyên tắc:
- Dùng mật khẩu mạnh và không dùng chung cho nhiều tài khoản.
- Bật xác thực đa yếu tố khi có thể.
- Kiểm tra kỹ email, tin nhắn và đường link trước khi truy cập.
- Không cung cấp mật khẩu, OTP hoặc mã xác thực cho người khác.
- Cập nhật hệ điều hành và phần mềm thường xuyên.
- Sao lưu những dữ liệu quan trọng.
- Luôn cảnh giác với những yêu cầu tạo cảm giác quá gấp gáp hoặc bất thường.
Đây đều là những việc tương đối đơn giản nhưng có thể giúp người dùng chủ động hơn trước nhiều nguy cơ phổ biến trên Internet.
Lời kết
An ninh mạng là gì không còn là câu hỏi dành riêng cho dân IT. Trong một thế giới mà công việc, tài chính, mua sắm, giao tiếp và nhiều hoạt động cá nhân đều diễn ra trên Internet, mỗi người đều có một phần trách nhiệm trong việc bảo vệ chính mình trên không gian số.
Nếu muốn hiểu thêm những khái niệm công nghệ thường gặp trong đời sống và công việc, hãy tiếp tục khám phá chuyên mục Công nghệ để cập nhật kiến thức theo cách đơn giản, dễ hiểu và dễ áp dụng.